Таямніцы расстрэльнага калідора. Частка 1

2016 2016-01-25T13:00:00+0300 2016-01-25T15:25:47+0300 be http://spring96.org/files/images/sources/valadarka-3-1.jpg Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА» Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА»
Праваабарончы цэнтр «ВЯСНА»
Стары Пішчалаўскі замак

Стары Пішчалаўскі замак

Тэма смяротнага пакарання ў Беларусі дагэтуль застаецца за сям’ю пячаткамі. Грамадства практычна нічога не ведае пра ўмовы ўтрымання асуджаных да вышэйшай меры. Вядома толькі тое, што яны некаторы час пасля вынясення прысуда знаходзяцца ў цэнтры Менску, у СІЗА на Валадарскага. Таму праваабаронцы заўсёды намагаюцца адшукаць і сабраць па зярнятках гэтую інфармацыю. Прадстаўнікамі кампаніі "Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі" збіраюцца ўспаміны і сведчанні былых супрацоўнікаў СІЗА №1 і былых вязняў,  сваякоў расстраляных, частка якіх і пакладзеныя ў аснову дадзенай публікацыі. Гэтыя людзі па зразумелых прычынах папрасілі захаваць іх імёны ў сакрэце.

Апошні прытулак смяротнікаў

СІЗА №1 альбо Валадарка, дзе чакаюць расстрэлу асуджаныя да смяротнага пакарання,  месціўся раней ў старым Пішчалаўскім замку. Падрабязнае апісанне гэтага месца падаецца ў кнізе Славаміра Антановіча «Вязні Пішчалава замка». Раней смяротнікаў утрымлівалі ў самім замку, на першым паверсе. Там да гэтага часу бачныя адпаведныя акенцы, якія пачынаюцца ад самой зямлі. Зараз дзверы ў гэтую частку замка завараныя, а тое крыло закансерваванае.  Адметна, што на рэдкіх фотаздымках Пішчалаўскага замка, якія можна знайсці ў вольным доступе, бачна якраз гэтая частка замка. На іх відаць камеры і ўсе яны двухмесныя, афарбаваныя ў цёмна-зялёных колерах. Гэта і ёсць былыя камеры смяротнікаў.

Камера смяротнікаў у старым корпусе. Фота з тэлесюжэта канала “Беларусь-1” “Гісторыя адной турмы”.

Адзін з крымінальнікаў-рэцыдывістаў М., які змяшчаўся на Валадарку некалькі разоў, эмацыйна перадае псіхалагічны стан ад убачанага ў тым спецкалідоры:

“У старым спецкалідоры, дзе я быў пры Алкаеве і пасля яго, атмасфера больш змрочная. Там такое адчуванне, што калі дзверы адчыніць сам Сталін – нічога дзіўнага не здарыцца. Атмасфера настолькі прапітаная эмоцыямі смерці, што прысутнічае амаль асязальнае адчуванне метафізічных варот у апраметную”.

Камера смяротнікаў у старым корпусе.

Аднак тыя камеры засталіся ў мінулым. Зараз у самім замку вязні не змяшчаюцца. У ягонае дзейнічаючае крыло водзяць толькі да следчых на дазнанне. І там жа знаходзяцца прагулачныя дворыкі. Прычым, усе перамяшчэнні зняволеных у СІЗА №1 адбываюцца пад зямлёй. Толькі зняволеныя жаночага корпуса часткова праходзяць дваром па шляху на прагулку.

Новы  корпус, дзе ўтрымліваюцца падследныя, зняволеныя і смяротнікі, размясціўся на месцы былой стайні, да аднаго крыла якой надбудавалі другі паверх.

Камера смяротнікаў у старым корпусе.

Сведчыць адзін з супрацоўнікаў СІЗА:

“У спецкалідоры новага корпуса для смяротнікаў прадугледжаныя тры камеры. Яны маюць нумары: 102,103 і 104. Памеры камер, як і большасці на Валадарцы, 6 на 3 метры. Усе яны аснашчаныя прыборамі відэаназірання, каб пастаянна сачыць за вязнямі.  Гэта адзінае месца на Валадарцы, дзе камеры відэаназірання размешчаныя ў камерах у зняволеных. Усе астатнія “вочкі” вісяць толькі на калідорах. У любы час дня і ночы ля камер смяротнікаў знаходзіцца пост, які сочыць за маніторам.

Як выглядаюць новыя камеры? Дзве траціны сцяны пафарбаваны ў бэжавы колер, а столь і верхняя частка – белыя.

Туалет уяўляе сабой, прыкладна як у цягніках, гэткую ​​лузу, Ён адгарожаны недзе па плячо, але відэакамера паказвае толькі частку цела. Побач – ракавіна.

У столь, якая вышынёй прыкладна 5 метраў, умураваная электралямпа. Святло заўсёды аднолькавае, белае і гарыць пастаянна. Электраразеткі ў камерах смяротнікаў адключаюць па рэжыме. Ёсць радыёкропка, якая працуе ўвесь дзень.

Лаўка і стол прывараныя да падлогі. Над сталом знаходзіцца палічка, дзе ляжаць толькі іх лісты і матэрыялы справы. Нары размешчаныя вельмі нізка, прыкладна 15 см ад падлогі.

Асабістыя рэчы, сродкі гігіены, кнігі і дазволеныя прадукты размяшчаюцца ў агульнай тумбачцы на калідоры. Калі смяротнікам трэба пачытаць або пакурыць, яны просяць у паставога і той выдае ім праз кармушку цыгарэты, кнігі з адмысловай тумбачкі ў калідоры.

У камерах заўсёды цёпла, таму што побач знаходзіцца бойлер. Гэта як раз месца, адкуль прасцей за ўсё збегчы, але вязні пра гэта не ведаюць. Самы стары будынак, самае сырое і вільготнае месца. Варта раз ударыць нагой і, здаецца, гэтыя сцены разваляцца.

На дзвярах у смяротнікаў напісаны прозвішча, імя, артыкулы».

Дарэчы, цікавымі разважаннямі пра бэжавы колер камер падзяліўся адзін з падследных С., які некаторы час там знаходзіўся, і нават звяртаўся на Валадарцы з гэтым пытаннем да псіхіятра:

“Прашу вас вывучыць і выказаць сваё меркаванне пра уплыў на псіхалагічны стан чалавека палітры колераў у замкнёнай прасторы, якая складаецца з 50% бэжавага з яркай перавагай жоўтага, 40% белага і 10 адсоткаў шэрага колераў”.

Штрафны ізалятар на Валадарцы. Фота з тэлесюжэта канала “Беларусь-1” “Гісторыя адной турмы”.

Іншы сведка К. падрабязна апісвае вокны ў камерах смяротнікаў:

“З боку камеры вісяць частыя краты, каб зняволеныя не маглі дацягнуцца да шкла. За шклом знаходзяцца гэтак званыя раснічкі, якія з вуліцы прыкрытыя дробнай сеткай рабіцай. Па цьмяным святле з вакна вязні могуць вызначыць, дзень зараз альбо ноч. Вокны гэтых камер выходзяць на Пішчалаўскі замак”.

Калі адчыняюцца дзверы ў камеру…

На асуджаных да смяротнага пакарання, якія ўтрымліваюцца ў СІЗА №1, распаўсюджваюцца правілы асобага рэжыму і абмежаванні, звязаныя з імі.

Распавядае былы супрацоўнік СІЗА:

“У іх рэжым адразу асобы даюць. Не напісана, што ён асобы, але па факце адзін у адзін з асобым. Ім даюць паласу [Асаблівая пазнака. Рэд.] ў справу: схільны да ўцёкаў, нападу на адміністрацыю, да суіцыду. З-за гэтага да іх пільная ўвага. Асобы рэжым адрозніваецца тым, што з 6-й раніцы да 10 вечара ім забаронена знаходзіцца на нарах. Звычайна яны ходзяць па камеры цэлы дзень туды-сюды. У камерах смяротнікі знаходзяцца ў спецвопратцы пастаянна. Калі смяротнікі спяць, яны павінны трымаць рукі над коўдрай, незалежна як яны ляжаць: на спіне, альбо на жываце.

Смяротнікаў на шпацыр наогул не водзяць. У іх законам забароненыя прагулкі. Але існуе адзін дворык у гэтым корпусе (новым). Звычайна пасля абеду смяротнікаў выводзяць туды на некаторы час па чарзе, паколькі ў гэты час іхнія камеры прастукваюць драўлянымі малаткамі. Часам іх могуць завесці ў душ, але часцей ўсё ж у дворык. Кожны выхад смяротнікаў з камеры, напрыклад у іншы корпус, дадаткова забяспечваецца аховай старажавых сабак. Пры гэтым патрэбна прысутнасць альбо распараджэнне начальніка СІЗА.

Прагулачны дворык. Фота з тэлесюжэта канала “Беларусь-1” “Гісторыя адной турмы”.

Перасоўванне ў адпаведнасці з правіламі рэжыму ажыццяўляецца таксама, як і ў пажыццёва зняволеных і смяротнікаў - ва ўсіх, у каго асобы рэжым. У іх рукі павінны быць вышэй галавы, паколькі іх вядуць галавой ўніз і рукі вышэй галавы.

Дзверы ў гэтых камерах бэжавага колеру з вочкам і кармушкай. Дзверы адчыняюць толькі ў прысутнасці начальніка СІЗА або асобы, якая яго замяшчае. Вельмі рэдка бывае такое, што нехта акрамя начальніка СІЗА прысутнічае пры адкрыцці дзвярэй».

[У наступных частках гэтага артыкула мы распавядзем пра тое, як з-за гэтай складанай працэдуры ледзь не скончыў самагубствам асуджаны да смяротнага пакарання Аляксандр Груноў. Рэд.]

Гэтае сведчанне падцвярджае і былы начальнік СІЗА №1 Алег Алкаеў у інтэрвью “Забойства – гэта заўсёды забойства, нават калі па прысудзе” з кнігі “Смяротнае пакаранне ў Беларусі”. 

“Каб адчыніць дзверы камеры смяротніка, патрэбна прысутнасць начальніка абавязкова. Без яго каманды камера не адчыніцца. У прысутнасці начальніка нікога ніколі не білі. Начальнік – гэта я. Каб вывесці з камеры, патрэбна распараджэнне начальніка. У астатнія ўсе моманты адчыняецца толькі “кармушка”. Праз “кармушку” нікога не паб’еш, не заб’еш. Адзінае, яшчэ камера адчыняецца падчас правядзення там тэхагляду: заходзяць кантралёры з драўлянымі малаткамі, дубінкамі. Гэта кожны дзень рабілася з гадзіны да дзвюх па распараджэнні начальніка. Дзверы адчыняюць, каб ісці ў лазню, а таксама для выканання прысуду, бывае яшчэ, што пад канвоем вядуць на спатканне. Пра спатканне ён ведае, як правіла, яму паведамляюць папярэдне, што спатканне адбудзецца, да адваката ён таксама піша і ведае. А ўсе іншыя, непрадугледжаныя рэгламентам працэдуры, выклікаюць жах”.

У 1998 годзе праваабаронцам “Вясны” перадалі лісты Івана Фаміна, якія былі напісаныя ў камеры смяротнікаў і трапілі на волю праз “турэмную пошту”. Ён таксама даволі падрабязна апісваў умовы ўтрымання ў камеры смяротнікаў: “Тут натуральнае Пекла… б’юць літаральна за ўсё… Б’юць за тое, что пішаш заявы ў медчастку і каб прыйшоў святар для споведзі. І б’юць яшчэ проста так, калі ў іх няма настрою”.

Харчаванне ў смяротнікаў нічым не адрозніваецца ад іншых зняволеных. Ежу падаюць смяротнікам праз “кармушку”. Харчаванне раздае сам кантралёр-паставы. Увесь посуд у іх пластыкавы, аранжавага колеру, такія ж аранжавыя кубак і лыжка. Посуд яны мыюць самі. Астатні час паміж прыёмамі ежы, гэты посуд захоўваецца на спецыяльнай паліцы на калідоры каля паставога.

(Працяг будзе)

Апошнія навіны

слухаць Радыё рацыя Міжнародная федэрацыя правоў чалавека Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка КАМУНІКАТ Грамадзкі вэб-архіў ВЫТОКІ Антидискриминационный центр АДЦ 'Мемориал' Prava-BY.info Беларускі Праўны Партал Межрегиональная правозащитная группа - Воронеж/Черноземье
Московская Хельсинкская группа
Молодежное Правозащитное Движение
amnesty international