Прэвентыўны нагляд як магчымасць трымаць грамадзянскіх актывістаў на вудзе

10 красавіка суд Маскоўскага раёна Менска вынес рашэнне аб прэвентыўным наглядзе на працягу двух гадоў за моладзевым актывістам Паўлам Вінаградавым.

Вінаградаў быў фігурантам крымінальнай справы аб масавых беспарадках у Мінску 19 снежня 2010 года, пасля чаго суд прысудзіў яго да чатырох гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ўзмоцненага рэжыму. 14 верасня 2011 года актывіста вызвалілі на падставе ўказа прэзідэнта аб памілаванні. І ўжо 22 лютага ён быў асуджаны судом Маскоўскага раёна да 10 сутак адміністрацыйнага арышту за акцыю «Цацкі митингуэ!» А пасля гэтага актывіста некалькі разоў затрымлівалі нібыта за брыдкаслоўе і саджалі на суткі.
На пасяджэнні па вынясенні рашэння аб прэвентыўным наглядзе за Вінаградавым прысутнічаў эксперт Міжнароднай назіральнай місіі па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі кандыдат юрыдычных навук Сяргей Галубок. Ён пракаментаваў ход судовага пасяджэння, адзначыўшы ў ім парушэнне фундаментальнага права: ніхто не можа быць пакараны двойчы за адно правапарушэнне.
«Чалавек быў абмежаваны ў сваёй свабодзе судом у сувязі з тым, што, быўшы ўжо асуджаным і памілаваным прэзідэнтам Беларусі Аляксандрам Лукашэнкам, здзейсніў адміністрацыйныя правапарушэнні. Але мала таго, што ён быў асобна пакараны за кожнае з іх. Улічваючы яго ранейшую судзімасць, ён быў на 24 месяцы абмежаваны ў свабодзе перамяшчэння: яму забаронена выходзіць з дому з 20:00 да 7:00, забаронена наведваць месцы, дзе разліваюць спіртныя напоі, а гэтак жа выязджаць за межы Менска і рэгістравацца ў міліцыі кожны тыдзень. Дарэчы, гэта рашэнне не падлягае абскарджанню, яно канчатковае. А абмежаванні цалкам адчувальныя: фактычна яны робяць нармальнае жыццё чалавека немагчымым. Я яшчэ не ведаю што сур'ёзней: такое абмежаванне на два гады або 20 сутак адміністрацыйнага арышту.
У выніку мы назіраем другаснае пакаранне за тое, што ўжо зроблена. Адзінае пытанне, якое высвятляецца судом – ці не адменены пастановы аб прыцягненні Вінаградава да адміністрацыйнай адказнасці. Гэты факт выклікае шмат пытанняў з пункту гледжання таго, як у Рэспубліцы Беларусь выконваецца замацаваны ў Міжнародным пакце аб грамадзянскіх і палітычных правах (артыкул 14, параграф 7), прынцып, які абвяшчае аб тым, што ніхто не можа быць асуджаны за адно і тое ж правапарушэнне два разы. І гэта ставіць пад пытанне сам інстытут прэвентыўнага нагляду. Хачу адзначыць, што ён не існуе ні ў Расійскім заканадаўстве, ні ў заканадаўстве ўсіх еўрапейскіх краін. Гэта савецкі перажытак, заснаваны на прэзумпцыі віны, калі лічыцца, што чалавек, які здзейсніў правапарушэнне, паўторыць яго ў будучыні і гэтаму трэба перашкодзіць.
Па-другое, цікава адзначыць, што адзіным хадайніцтвам, якое заявіў Вінаградаў, было хадайніцтва аб правядзенні фота-і відэаздымкі ў зале суда. Яно было адхілена судом нават без абмеркавання пытання усімі бакамі працэсу. Згодна з заканадаўствам, любое хадайніцтва, якое заяўлена бакамі ў працэсе, павінна абмяркоўвацца. Але гэтага не адбылося. Гэта сведчыць аб тым, што ў суду першапачаткова была ўстаноўка прыняць тое ці іншае рашэнне. Пры гэтым варта ўлічыць тое, што ў зале мелася вялікая колькасць людзей, а відэа і фота здымка - гэта магчымасць данесці да грамадскасці тое, што адбываецца ў зале суда.
Па-трэцяе, вельмі шмат пытанняў выклікае роля пракурора ў гэтым працэсе. Ідэя ў тым, што з прадстаўленнем аб прызначэнні прэвентыўнага нагляду выступае міліцыя. У зале знаходзіўся прадстаўнік РАУС, які падтрымліваў гэта ўяўленне. Другі бокам з'яўляецца сам Вінаградаў і яго абаронца. А пракурор паводзіў сябе так, як быццам ён прымае рашэнне, а не суд. Ён спрабаваў вучыць Вінаградава жыццю, задаваць яму розныя пытанні, а ў Паўла, у сваю чаргу, такой магчымасці не было. Натуральна, пракурор вынес заключэнне па справе, у якім рэкамендаваў прызначыць тое пакаранне, якое і было вынесена.
Мы маем нейкі інстытут, які выходзіць за межы спаборнасці працэсу, які дыктуе суду сваю волю. У гэтых умовах казаць пра спаборнасці бакоў вельмі складана, таму што ты змагаешся з міліцыяй, а з'яўляецца фігура пракурора, абароненая ад любых пытанняў і спробаў паставіць яго словы пад сумнеў. Гэтая фігура вызначае меркаванне суду. У гэтай сітуацыі складана праводзіць паралелі з іншымі прававымі сістэмамі, таму што там адсутнічае сам інстытут прэвентыўнага нагляду. Але спаборнасць - гэта фундаментальная гарантыя любога судовага працэсу.
Гэтыя тры моманту дазваляюць сказаць, што парушана фундаментальнае права: ніхто не можа быць пакараны двойчы за адно правапарушэнне. Па-другое, рашэнне суда было ўжо перадвырашана. І гэта стала ясна, калі на прапанову суда пракаментаваць вынесенае рашэнне, Вінаградаў сказаў: «Усё і так зразумела". Натуральна, зразумела, што за працэдура прайшла - яе складана назваць судовай і наогул правасуддзем.
Пракурор гэтак жа спытаў Вінаградава: ці законна яго прыцягвалі да адказнасці 3 разы? На што Павал адказаў, што незаконна, хоць пастановы не былі адмененыя.
Законнасць нікога не хвалюе. Хвалюе, ці ёсць 3 пастановы. Вядома, што ёсць. І адна з іх, дарэчы, выносіла тая ж суддзя, якая выносіла прысуд па прэвентыўны нагляд. Тое, што гэта залу суда, можна здагадвацца толькі па мантыі суддзі. І гэта падрывае саму аснову правасуддзя.
Дарэчы, прэвентыўная мера - можа быць абкаткай таго, што можа быць ужыта ў дачыненні да тых людзей, вызваленне якіх чакаецца на гэтым тыдні. Мяркуецца, што яны будуць вызваленыя ў сувязі з памілаваннем. Гэта дазваляе трымаць людзей на вудзе. Бо адміністрацыйныя правапарушэнні - гэта не толькі дэманстрацыя цацак, гэта можа быць пераход на чырвонае святло вуліцы, нецэнзурная лаянка і хуліганства.